КАФИЛ БЎЛДИМ — ЭНДИ БАНК МЕНИНГ ПУЛИМНИ ҲАМ ОЛИШИ МУМКИНМИ?

КАФИЛ БЎЛДИМ — ЭНДИ БАНК МЕНИНГ ПУЛИМНИ ҲАМ ОЛИШИ МУМКИНМИ?

Кафилликка имзо қўйишдан олдин ва банк пул еча бошлагандан кейин ҳар бир фуқаро билиши керак бўлган ҳуқуқий жиҳатлар

Кафилликка имзо қўйишдан олдин...

Кўпчилик кафилликка имзо қўяётганда битта нарсани ўйлайди:

«Танишим/қариндошим кредит оляпти, мен фақат кафил бўлиб қўяман. Кредитни ўзи тўлайди.»

Орадан бир неча ой ўтади. Кредит тўланмай қолади. Банк телефон қилади. Кейин эса кафилнинг телефонига хабар келади: «Ҳисоб рақамингиздан маблағ ечилди».

Шунда одатда иккинчи савол пайдо бўлади: «Мен кредит олмаган бўлсам, нега банк мендан пул талаб қиляпти?»

Жавоб эса кўпчилик ўйлагандан мураккаброқ.

Кафил — шунчаки «имзо қўювчи» эмас

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 292-моддасига кўра, кафиллик — бошқа шахс ўз мажбуриятини бажариши учун кафилнинг кредитор олдида жавоб бериш мажбуриятини ўз зиммасига олишидир.

Яъни сиз кредит пулини олмаган бўлсангиз ҳам, муайян шартлар мавжуд бўлганда кредитор олдида жавобгар шахсга айланишингиз мумкин.

Марказий банк ҳам қарздор кредит мажбуриятини бажармаган ёки лозим даражада бажармаган ҳолларда, агар қонун ёки шартномада бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, кафил ва қарздор кредитор олдида солидар жавобгар бўлишини тушунтирган.

Демак, кафилликка «фақат расмий формаллик» деб қараш — жиддий хато.

Аммо бу «банк нима хоҳласа, шуни қилади» дегани эмас

Кафилнинг жавобгарлиги мавжудлиги билан банкнинг ҳар қандай усулда пул ундириш ҳуқуқи бир хил нарса эмас.

Адвокат сифатида биз биринчи навбатда қуйидаги саволларни берамиз:

• Кафиллик шартномаси мавжудми?

• У қандай шартларда тузилган?

• Кафиллик қайси мажбуриятни таъминлаган?

• Кафилнинг жавобгарлик ҳажми қанча?

• Кредит шартномаси кейинчалик ўзгартирилганми?

• Бу ўзгариш кафилнинг розилигисиз амалга оширилганми?

• Кафиллик муддати ўтганми?

• Банк маблағни айнан қайси ҳуқуқий асосда ечган?

• Картасидан пул ечилган шахс ҳақиқатан ҳам ушбу мажбурият бўйича жавобгар шахсми?

Қонун кафиллик бекор бўлиши мумкин бўлган ҳолатларни ҳам назарда тутади. Масалан, кафилнинг розилигисиз унинг жавобгарлигини оширадиган ёки унинг учун бошқа ноқулай оқибатларга олиб келадиган тарзда асосий мажбурият ўзгартирилса, кафиллик бекор бўлиши мумкин.

Шунинг учун «банк пул ечди — демак, банк ҳақ» деган ёндашув ҳам, «мен кредит олмаганман — демак, умуман жавоб бермайман» деган ёндашув ҳам ҳуқуқий жиҳатдан етарли эмас.

Энг кўп учрайдиган муаммо — банк картасидан пул ечилиши

Тасаввур қилинг:

Сиз кафилсиз. Қарздор кредитни тўламади. Кейин картангизга иш ҳақи ёки бошқа маблағ тушди. Ва маълум вақтдан кейин пулнинг бир қисми ёки барчаси ечилганини кўрдингиз.

Бундай вазиятда биринчи реакция: «Банкнинг бундай қилишга ҳаққи йўқ!» бўлиши мумкин.

Аммо адвокат учун биринчи савол бошқача:

«Маблағ қайси ҳуқуқий асосда ечилган?»

Бу икки савол ўртасида катта фарқ бор.

Марказий банк кафил ёки биргаликда қарз олувчи бўлмаган фуқароларнинг банк карталарини уларнинг розилигисиз бошқа шахснинг кредит қарздорлигини сўндириш учун бириктириб, маблағ ечиш ҳолатларини аниқлаган ва бундай амалиётга нисбатан чора кўрилганини маълум қилган.

Демак, картасидан пул ечилган ҳар бир шахс ўз ҳолатининг ҳуқуқий асосини текшириш ҳуқуқига эга.

Кафилнинг ўзи ҳам ҳуқуқларга эга

Кўпчилик кафил бўлгач, ўзини фақат «қарзни тўлаши керак бўлган шахс» деб ҳисоблайди.

Бу ҳам нотўғри.

Кафил кредиторнинг талабига қарши қарздор билдириши мумкин бўлган эътирозларни билдириш ҳуқуқига эга. Ҳатто қарздорнинг ўзи ўз эътирозларидан воз кечган бўлса ҳам, кафил бу ҳуқуқни йўқотмайди.

Бундан ташқари, кафил қарзни тўлаган тақдирда, муайян шартлар асосида қарздордан тўланган суммани талаб қилиш ҳуқуқига эга.

Яъни: «Мен кафил бўлдим, энди ҳамма нарса тугади» эмас.

Аксинча, айрим ҳолатларда кафилнинг ҳам кредиторга, ҳам кейинчалик асосий қарздорга нисбатан ҳуқуқий ҳимоя механизмлари мавжуд.

Банкдан талаб қилиш керак бўлган биринчи ҳужжатлар

Агар сизнинг картангиздан кредит қарздорлиги учун маблағ ечилган бўлса, оғзаки тортишувдан кўра ҳужжат муҳим.

Биринчи навбатда қуйидагиларни аниқлаш керак:

1. Кредит шартномаси.

2. Кафиллик шартномаси.

3. Кредит бўйича жорий қарздорликнинг тўлиқ ҳисоб-китоби.

4. Картангиздан маблағ ечилган операциялар тарихи.

5. Маблағни ечиш учун банк асос бўлган ҳужжат ёки шартнома банди.

6. Агар кредит шартномасига ўзгартиш киритилган бўлса — ушбу ўзгартишлар.

Шундан кейингина: «Банкнинг ушбу маблағни ечиши қонунийми?» деган саволга профессионал жавоб бериш мумкин.

Энг катта хато — банкка қўнғироқ қилиб, фақат «пулимни қайтаринг» дейиш

Агар сиз ҳақиқатан ҳам ҳуқуқингиз бузилган деб ҳисобласангиз, масалани «Пулимни қайтаринг!» даражасида қолдириш нотўғри.

Саволни ҳуқуқий асосга ўтказиш керак:

«Маблағ қайси ҳужжат асосида, қайси шартнома бандига мувофиқ ва қайси ҳуқуқий тартибда ҳисобдан чиқарилди?»

Бу саволга берилган ёзма жавоб кейинги ҳуқуқий ҳаракатлар учун муҳим аҳамиятга эга бўлиши мумкин.

Ўзингизни текшириб кўринг

Агар сиз қуйидаги ҳолатлардан камида бирига дуч келган бўлсангиз, вазиятни ҳуқуқий жиҳатдан алоҳида текшириш мақсадга мувофиқ:

·                   Бошқа шахснинг кредитига кафил бўлгансиз;

·                   Қарздор кредитни тўламаган;

·                   Банк сиздан қарзни тўлашни талаб қилмоқда;

·                   Картангиздан кредит қарздорлиги учун маблағ ечилган;

·                   Қайси ҳужжат асосида пул ечилганини билмайсиз;

·                   Кредит шартлари сизга маълум бўлмаган тарзда ўзгарган;

·                   Кафиллик муддати ёки унинг амал қилиш шартларига шубҳангиз бор.

Бу ҳолатларнинг ҳар бири алоҳида юридик таҳлилни талаб қилиши мумкин.

Хулоса

Кафилликка имзо қўйиш — бошқа шахснинг қарзини автоматик равишда ўз зиммангизга олиш дегани эмас, аммо уни оддий формал имзо деб қабул қилиш ҳам жуда хавфли.

Кафилнинг жавобгарлиги шартнома ва қонун билан белгиланади.

Банкнинг талаб қилиш ҳуқуқи мавжуд бўлиши мумкин. Аммо талабнинг мавжудлиги, унинг миқдори ва уни амалга ошириш усули — учта алоҳида ҳуқуқий масала.

Шунинг учун картангиздан пул ечилганида энг тўғри савол:

«Нега пул ечилди?» эмас.

«Ушбу маблағни айнан мендан, айнан шу миқдорда ва айнан шу тартибда ундиришнинг ҳуқуқий асоси борми?»

Ана шу саволдан адвокатлик таҳлили бошланади.