Ҳайфсан ёки 30 фоиз жарима ёки ишдан бўшатиш ҳар доим ҳам қонуний бўлавермайди...
Меҳнат кодекси иш берувчига ходимга нисбатан интизомий жазо қўллашга ҳуқуқ беради — лекин фақат қатъий тартибга риоя қилган холда. Уч турдаги жазо, 4 та мажбурий талаб, ва интизомий жазо ноқонуний қўлланилганда нима қилишингиз мумкин.
Меҳнат кодекси иш берувчига уч турдаги интизомий жазо қўллашга ҳуқуқ беради — ҳайфсан, ўртача иш ҳақининг 30 фоизигача жарима ва ишдан бўшатиш. Лекин ҳар қандай интизомий жазо қонуний бўлиши учун иш берувчи 4 та мажбурий талабни бажариши керак: ходимдан ёзма тушунтириш олиш, рад этилса далолатнома тузиш, буйруқ чиқариш ва 3 иш кунида буйруқ билан ходимни таништириш. Мазкур талабларнинг бирортасига амал қилинмаса — интизомий жазо суд орқали бекор қилиниши мумкин.
Иш берувчи риоя қилиши шарт бўлган 4 та талаб
Меҳнат кодексининг 313–314-моддалари бўйича — мажбурий тартиб
-
1
Ёзма тушунтириш олиш
Иш берувчи қилмиш юзасидан ходимдан ёзма тушунтириш сўрайди. Ходим ўз позициясини баён қилиш ҳуқуқига эга.
-
2
Далолатнома тузиш агар ходим рад этса
Ходим тушунтириш беришдан бош тортса, гувоҳлар иштирокида (одатда 2–3 та ҳамкасб) далолатнома тузилади. Бу ҳужжат суд жараёнида муҳим рўл ўйнайди, чунки ходимга ўз ҳуқуқни қўллаш имконияти берилганини исботлайди.
-
3
Иш берувчининг буйруғи
Интизомий жазо буйруқ билан расмийлаштирилади. Буйруқда қилмишнинг моҳияти, тегишли Меҳнат кодекси моддалари ва интизомий жазо тури аниқ кўрсатилади. Оғзаки «огоҳлантириш» — интизомий жазо эмас.
-
4
3 иш кунида ходимни таништириш
Буйруқ чиқарилгандан кейин 3 иш куни ичида ходимга у билан танишиш учун имзо қўйдирилади. Ходим имзо қўйишдан бош тортса — яна гувоҳлар иштирокида далолатнома тузилади.
01Қандай интизомий жазолар мавжуд?
Меҳнат кодексининг 312-моддасига кўра, иш берувчи меҳнат интизомини бузган ходимга фақат уч турдаги жазо қўллашга ҳақли:
Ҳайфсан
Иш берувчи буйруғи билан расмийлаштирилади. Молиявий зарар келтирмайди, лекин кадрлар ҳужжатида сақланади ва кейинги жазо учун асос бўлиши мумкин.
Жарима — ўртача иш ҳақининг 30%игача
Ички меҳнат тартиби қоидаларида алоҳида ҳолатлар учун 50%гача миқдор белгилаб қўйилиши мумкин. Иш ҳақидан жаримани ушлаб қолиш Меҳнат кодексининг 269 ва 270-моддалари талаблари бўйича амалга оширилади.
Меҳнат шартномасини бекор қилиш
Меҳнат кодекси 161-моддасининг 2-қисми 4 ва 5-бандларига асосан қўлланилади (меҳнат интизомини бузганлик ёки ишга узрсиз келмаслик сабабли).
- Ойлигингизни 100% ушлаб қолиш
- Пастроқ лавозимга мажбуран тушириш
- «Иккинчи навбатчилик»ка қолдириш
- Қўшимча соатлар мажбуран ишлатиш
- Меҳнат таътилидан маҳрум қилиш
- Ёзма равишда расмийлаштирилмаган «огоҳлантириш»
Юқоридагилар интизомий жазо сифатида қўлланилса — улар бошидан ноқонуний. Иш берувчи бундай қила олмайди, меҳнат шартномасида ёзилган бўлса ҳам.
02Муҳим қоидалар
Битта қилмиш — битта жазо
Иш берувчи бир хил қилмиш учун сизга икки марта жазо қўллай олмайди. Масалан, ҳам жарима, ҳам ҳайфсан бир хил кеч келиш учун қўллаб бўлмайди. Агар бундай ҳолат содир бўлса — иккинчи жазо ноқонуний ҳисобланади.
Кетма-кетлик мажбурий эмас
Илгари кўпчилик ўйлагандек, «биринчи марта ҳайфсан, иккинчи марта жарима, учинчи марта ишдан бўшатиш» қоидаси йўқ. Қилмишнинг оғирлигига қараб, иш берувчи тўғридан-тўғри ишдан бўшатишга ҳам ҳақли. Лекин буни асослаши керак — қилмиш етарлича жиддий бўлганини исботлаши шарт.
Умумий муддат — 6 ой
Интизомий жазо қилмиш содир этилганлиги аниқланганидан кейин дарҳол, бироқ аниқланган кундан эътиборан бир ойдан кечиктирмай қўлланилади. Шунингдек, агарда қилмиш содир этилганига 6 ойдан кўпроқ вақт ўтган бўлса ва мазкур давр мобайнида қилмиш аниқланмаган бўлса, бу муддат ўтгач, иш берувчи ходимни жазолай олмайди. Истисно — аудит ёки тафтиш натижалари бўйича аниқланган қилмишлар учун муддат 2 йил.
Имзо қўймасангиз — жазоланмаган ҳисобланасиз
Агар буйруқ билан 3 иш кунида сизни таништирмаган бўлса (имзо олинмаган бўлса) — қонун бўйича сиз жазоланмаган ҳисобланасиз. Бу — кўп иш берувчилар назардан қочирадиган муҳим детал. Шунинг учун, агар буйруққа имзо қўйишингиз сўралмаган бўлса, бу сизнинг фойдангизга ўйнайди — лекин ўзингиз буни адвокатга кўрсатиб, ишонч хосил қилиб олинг.
Сизга нисбатан интизомий жазо қўлланилганми? Меҳнат ҳуқуқи бўйича адвокат билан жазо қонунийлигини текширинг
Юқоридаги 4 та талаблардан биронтаси бажарилмаган бўлса — катта эҳтимол билан жазони бекор қилиш мумкин. Лекин ҳужжатларни тўғри тайёрлаш ва муддатни ўтказиб юбормаслик муҳим.
03Жазо ноқонуний бўлганда нима қилиш керак?
Агар иш берувчи юқоридаги талаблардан биронтасини ўтказиб юборган бўлса ёки жазо нотўғри қўлланилган бўлса, сизда бир неча имкониятлар бор. Улардан кетма-кет, ёки бараварига фойдаланиш мумкин.
- Иш берувчига ёзма мурожаат қилинг Аниқ қайси талаб бажарилмаганини кўрсатиб, жазони бекор қилишни талаб қилинг. Хатни 2 нусхада тайёрлаб, биринчисини кадрлар бўлимига имзо қўйдириб топширинг.
- Меҳнат инспекциясига шикоят қилинг Ўзбекистон Республикаси Меҳнат инспекцияси иш берувчилар томонидан қонунбузарликларни текшириш ваколатига эга. Шикоятни my.gov.uz орқали ҳам топширишингиз мумкин.
- Касаба уюшмасига мурожаат қилинг Агар ташкилотда касаба уюшмаси мавжуд бўлса — улар сизга ёрдам бера олади. Кўп ҳолатларда касаба уюшмаси иштироки бўлмасдан ишдан бўшатиш мумкин эмас.
- Судга мурожаат қилинг Фуқаролик ишлари бўйича туманлараро судига даъво аризаси топширилади. Муҳим: меҳнат бўйича низолар учун давлат божи тўланмайди — ходимлар учун имтиёз.
Муҳим — муддат
Меҳнат бўйича низо учун судга мурожаат қилиш муддати: ишдан бўшатиш бўйича — 1 ой (жазо ҳақида хабардор бўлган кундан). Бошқа меҳнат низолари — 3 ой. Бу муддатни ўтказиб юбормаслик жуда муҳим — ўтказиб юборилса, ҳақли бўлсангиз ҳам, ишингиз кўрилмай қолиши мумкин.
Ҳужжатларингизни кўриб чиқайлик
Ҳар бир ҳолат ўзига хос. Интизомий жазо қўллаш тўғрисидаги буйруғни, тушунтириш хатини ва шартномангизни тақдим қилсангиз — интизомий жазо қонунийлиги ёки ноқонунийлигини аниқ айтиш мумкин.